Opening tentoonstelling Handvest:

" Dames en heren,

Vandaag wordt een deel van de geschiedenis van Papendrecht zichtbaar en – bijna letterlijk - tastbaar. In 2007 was de gemeente in de gelegenheid het handvest te kopen. Verschillende deskundigen en geïnteresseerden - waartoe ik mezelf mag rekenen – konden vervolgens van de gelegenheid gebruik maken het handvest te bestuderen.

De in 1563 gebundelde documenten over onder andere regels, boetes en functies leren ons steeds meer over het vroege Papendrecht en helpen ons als het ware de lokale geschiedenis verder in te kleuren. Het geeft ons aanwijzingen over hoe het vroeger ging, wat er in de omgeving speelde en welke oplossingen werden bedacht. Het zegt daarmee iets over het karakter, de mentaliteit en de identiteit van de mensen die het gebied vormgaven. Het geeft inzicht in de ontwikkeling van onze samenleving tot de vorm die we vandaag de dag kennen.

Er wordt - in ieder geval de komende maanden - nog hard gewerkt om alle informatie te verwerken en begrijpelijk te maken voor geïnteresseerden. Dat is overigens nog een flinke klus. Waarschijnlijk begrijpt u waarom als u de vorm en omvang van de documenten bekijkt. Toch kiezen we er, in de lijn van de opvattingen van onze gemeente over openbaarheid en inzichtelijkheid, voor het handvest nu al te laten zien aan zoveel mogelijk geïnteresseerden. Met dank aan Norma de Goederen van het Geldmuseum, die de tentoonstelling voor een belangrijk deel - geheel belangeloos - mogelijk heeft gemaakt. Met dank ook aan Sander Schmidt van het SCD die op de website van de gemeente fraaie en informatieve pagina’s heeft vormgegeven die vanaf vandaag zijn te bekijken.

Dank wil ik ook overbrengen aan de archeologische vereniging (Cees van der Esch), de docenten van de Lage Waard en het Willem de Zwijger College, de historische vereniging West-Alblasserwaard, stichting Dorpsbehoud en Diep/stadsarchief voor hun onmisbare bijdragen. Een speciaal welkom heet ik mevrouw Kitty W. Schenk-Hoynck van Papendrecht.

De bijdragen en interesse van deze – en vele andere – mensen en natuurlijk uw belangstelling voor dit moment, zijn illustratief voor wat er loskwam vanaf de aankoop van het handvest. Aandacht was er uit historische kringen, van historisch geïnteresseerde inwoners, maar ook van scholen. En juist op die manier – via het onderwijs – is het leerzaam maar vooral ook leuk om aandacht te besteden aan onze eigen geschiedenis, onze omgeving en onze samenleving. Dat zorgt voor inzicht en waardering voor ons verleden en onze identiteit. Het typisch dijkdorp dat met karakter en doorzettingsvermogen de strijd met het water nooit opgaf, een moerasgebeid met eeuwen hard werken inpolderde, levensvatbaar maakte en maakte tot een mooi en welvarend gebied waar wij trots op zijn.

Maar eerst wil ik u nu 446 jaar mee terug in de tijd nemen, naar het moment waarop het handvest van Papendrecht – en om volledig te zijn Vinckenland en Matena – werd samengesteld.

In handvesten - of keurboeken - werden rechten en plichten van de bewoners van heerlijkheden vastgelegd, net als regels waaraan iedereen zich binnen de gebiedsgrenzen moest houden. De meeste aandacht was er voor wat niet mocht en welke straffen golden wanneer de regels werden overtreden. Bijvoorbeeld: tien stuivers voor het toedienen van een vuistslag en hetzelfde bedrag wanneer een hoofdwond werd toegebracht door slaan of steken.

Zo’n handvest wilde Wouter Oem in de zestiende eeuw ook toen hij vrijheer van Papendrecht was. Wij weten met onze kennis van nu dat vijf jaar later de Opstand en de Tachtigjarige Oorlog tegen de Spaanse macht zich aandienden. Voelde Wouter Oem misschien dat zich rumoerige tijden aandienden en wilde hij daarom zoveel mogelijk regels vastleggen? Of was de voorgaande editie van het handvest onleesbaar geworden of verdwenen? Niemand die het ons op dit moment kan vertellen. Wellicht leidt nadere bestudering van het handvest nog naar het spoor dat antwoord geeft op dergelijke vragen.

Zeker is in ieder geval dat Wouter Oem 62 akten verzamelde, die op perkament door een specialist liet kopiëren en een titelblad liet vervaardigen met de wapens, zoals gebruikelijk was. Zoals we kunnen zien werd het geheel mooi ingebonden.

De eigenlijke tekst van het handvest begint met de inhoudsopgave, waarin alle keuren en verordeningen die daarachter volgen in twee of drie regels zijn samengevat. Zo zien we afschriften die bij elke nieuw aantredende vrijheer werden opgemaakt. De benoeming van Wouter Oem door de heer - Karel V, ook graaf van Holland – wordt bijvoorbeeld bevestigd. Verder komen we rechtsregels tegen, zeg maar de plaatselijke politieverordening, en een reeks eedformulieren voor verschillende ambtsdragers. In enkele uitspraken van de plaatselijke rechtbank komen ook de namen van enkele Papendrechters voor. Misschien bent u in staat een en ander te ontcijferen.

Helaas heeft het handvest Wouter Oem niet de stabiliteit gebracht waarop hij wellicht hoopte. Zeven jaar later - in 1570, volop in de turbulentie van de strijd tegen Spanje - stak hij de spade in de dijk, een symbolische handeling waarmee hij liet zien afstand te doen van zijn rechten op het gebied.

Zijn opvolgers namen tot het einde van de achttiende eeuw de belangrijke beslissingen in de heerlijkheid Papendrecht. Maar bestuur, handhaving van openbare orde, het muntenstelsel, belastingheffing, rechtspraak en dergelijke werden steeds meer centraal geregeld. Uiteindelijk werden de heerlijkheden in Nederland afgeschaft en vervangen door de nieuwe bestuursvorm: de gemeente. Papendrecht was een zelfstandige gemeente, met vanaf 1816 een eigen bestuur met burgemeester en wethouders. De heerlijkheid en de vrijheren behoorden tot het verleden.

Maar vandaag staan we stil bij hun rol in onze geschiedenis en brengen we een deel van Papendrechts geschiedenis tot leven met deze tentoonstelling."